Khi đặt gia công hay mua ống cho nhà máy, chỉ nói “ống phi 60” hay “ống 2 tấc” là chưa đủ. Một cây ống công nghiệp được định danh bằng ba thông số: đường kính (DN/NPS), độ dày thành ống (Schedule) và mác vật liệu theo một tiêu chuẩn cụ thể. Bài viết này tóm tắt các hệ tiêu chuẩn ống thông dụng nhất và cách đọc chúng, kèm bảng tra kích thước đầy đủ từ DN15 đến DN600 do 3TTS tổng hợp.
Các hệ tiêu chuẩn ống công nghiệp phổ biến
Ống công nghiệp được sản xuất theo các bộ tiêu chuẩn do những tổ chức lớn ban hành. Trên thị trường Việt Nam, phổ biến nhất là:
- ASTM / ASME (Mỹ) — thông dụng nhất. Kích thước hình học theo ASME B36.10M (ống thép cacbon & hợp kim) và B36.19M (ống inox); vật liệu theo các mã ASTM A53, A106, A312…
- API (Mỹ) — riêng cho ngành dầu khí, tiêu biểu là API 5L cho ống dẫn (line pipe).
- EN / DIN (Châu Âu) — ví dụ EN 10220, EN 10217; áp lực ghi theo PN (bar).
- JIS (Nhật Bản) — ví dụ JIS G3459 cho ống inox; áp lực mặt bích ghi theo K (kg/cm²).
- TCVN (Việt Nam) — bộ tiêu chuẩn quốc gia; thực tế ngành cơ khí trong nước vẫn thường đặt hàng trực tiếp theo ASTM/JIS/DIN cho dễ đối chiếu.
Đường kính danh nghĩa: DN và NPS
NPS (Nominal Pipe Size) là cỡ danh nghĩa theo hệ inch của Mỹ; DN (Diameter Nominal) là cách ghi theo hệ mét. Quy đổi gần đúng: DN ≈ NPS × 25 (ví dụ NPS 2″ ↔ DN50).
Điểm dễ nhầm nhất: với các cỡ từ NPS 1/8″ đến NPS 12″ (DN6–DN300), con số danh nghĩa không bằng đường kính ngoài thật. Ví dụ ống “2 tấc” (NPS 2″) có đường kính ngoài (OD) thực tế là 60,3 mm chứ không phải 50 mm. Vì phụ kiện và mặt bích lắp theo OD, khi mua ống nên tra cả cột đường kính ngoài trong bảng dưới. Từ NPS 14″ (DN350) trở lên, OD mới đúng bằng số danh nghĩa (tính theo inch).
Bảng tra kích thước ống & độ dày theo Schedule (DN15–DN600)
Cùng một đường kính ngoài (OD cố định), Schedule quyết định độ dày thành ống — và do đó là khả năng chịu áp. Số SCH càng lớn thì thành càng dày, lòng ống (ID) càng nhỏ, chịu áp càng cao. Bảng dưới liệt kê đường kính ngoài OD và độ dày của 11 cấp Schedule (SCH10 đến SCH160 và XXS) cho toàn dải cỡ thông dụng từ DN15 đến DN600:
| Cỡ (DN) | NPS | Ø ngoài OD (mm) | SCH 10 | SCH 20 | SCH 30 | SCH 40 | SCH 60 | SCH 80 | SCH 100 | SCH 120 | SCH 140 | SCH 160 | XXS |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| DN15 | 1/2″ | 21,3 | 2,11 | – | – | 2,77 | – | 3,73 | – | – | – | 4,78 | 7,47 |
| DN20 | 3/4″ | 26,7 | 2,11 | – | – | 2,87 | – | 3,91 | – | – | – | 5,56 | 7,82 |
| DN25 | 1″ | 33,4 | 2,77 | – | – | 3,38 | – | 4,55 | – | – | – | 6,35 | 9,09 |
| DN32 | 1¼” | 42,2 | 2,77 | – | – | 3,56 | – | 4,85 | – | – | – | 6,35 | 9,70 |
| DN40 | 1½” | 48,3 | 2,77 | – | – | 3,68 | – | 5,08 | – | – | – | 7,14 | 10,15 |
| DN50 | 2″ | 60,3 | 2,77 | – | – | 3,91 | – | 5,54 | – | – | – | 8,74 | 11,07 |
| DN65 | 2½” | 73,0 | 3,05 | – | – | 5,16 | – | 7,01 | – | – | – | 9,53 | 14,02 |
| DN80 | 3″ | 88,9 | 3,05 | – | – | 5,49 | – | 7,62 | – | – | – | 11,13 | 15,24 |
| DN100 | 4″ | 114,3 | 3,05 | – | – | 6,02 | – | 8,56 | – | 11,13 | – | 13,49 | 17,12 |
| DN125 | 5″ | 141,3 | 3,40 | – | – | 6,55 | – | 9,53 | – | 12,70 | – | 15,88 | 19,05 |
| DN150 | 6″ | 168,3 | 3,40 | – | – | 7,11 | – | 10,97 | – | 14,27 | – | 18,26 | 21,95 |
| DN200 | 8″ | 219,1 | 3,76 | 6,35 | 7,04 | 8,18 | 10,31 | 12,70 | 15,09 | 18,26 | 20,62 | 23,01 | 22,23 |
| DN250 | 10″ | 273,0 | 4,19 | 6,35 | 7,80 | 9,27 | 12,70 | 15,09 | 18,26 | 21,44 | 25,40 | 28,58 | – |
| DN300 | 12″ | 323,8 | 4,57 | 6,35 | 8,38 | 10,31 | 14,27 | 17,48 | 21,44 | 25,40 | 28,58 | 33,32 | – |
| DN350 | 14″ | 355,6 | 6,35 | 7,92 | 9,53 | 11,13 | 15,09 | 19,05 | 23,83 | 27,79 | 31,75 | 35,71 | – |
| DN400 | 16″ | 406,4 | 6,35 | 7,92 | 9,53 | 12,70 | 16,66 | 21,44 | 26,19 | 30,96 | 36,53 | 40,49 | – |
| DN450 | 18″ | 457,2 | 6,35 | 7,92 | 11,13 | 14,27 | 19,05 | 23,83 | 29,36 | 34,93 | 39,67 | 45,24 | – |
| DN500 | 20″ | 508,0 | 6,35 | 9,53 | 12,70 | 15,09 | 20,62 | 26,19 | 32,54 | 38,10 | 44,45 | 50,01 | – |
| DN550 | 22″ | 558,8 | 6,35 | 9,53 | 12,70 | – | 22,23 | 28,58 | 34,93 | 41,28 | 47,63 | 53,98 | – |
| DN600 | 24″ | 609,6 | 6,35 | 9,53 | 14,27 | 17,48 | 24,61 | 30,96 | 38,89 | 46,02 | 52,37 | 59,54 | – |
Độ dày thành ống (mm) trích theo ASME B36.10M · dấu “–” là cấp Schedule không định nghĩa ở cỡ đó. Quy ước: STD = SCH 40 và XS = SCH 80 đúng cho tới DN200. Với cỡ lớn, STD = 9,53 mm và XS = 12,7 mm là giá trị cố định (không trùng số SCH nào) — khi cần chính xác hãy tra đúng cột SCH. Với cỡ ≤ DN300, số danh nghĩa KHÔNG bằng đường kính ngoài thực tế.
Ngoài số SCH, ống còn ghi theo ký hiệu STD (tiêu chuẩn), XS (dày) và XXS (rất dày). Hậu tố “S” (10S, 40S, 80S…) dùng cho ống inox theo ASME B36.19M — với cỡ nhỏ, thành ống inox thường mỏng hơn ống thép cacbon cùng số SCH.
Vật liệu và mã tiêu chuẩn thường gặp
Ống thép cacbon
- ASTM A53 — ống thép cacbon hàn hoặc đúc, có bản mạ kẽm; dùng cho kết cấu và dẫn chất lỏng/khí áp lực vừa.
- ASTM A106 — ống thép cacbon đúc liền mạch, chịu nhiệt độ cao, cỡ NPS 1/8″–48″; phổ biến cho hơi nóng, dầu, nhà máy nhiệt.
- API 5L — ống dẫn dầu, khí, nước cho tuyến ống áp lực cao.
Ống thép không gỉ (inox)
- ASTM A312 — ống inox austenit (304, 304L, 316, 316L, 321, 347), đúc hoặc hàn; cỡ DN6–DN750, độ dày SCH5S–SCH80S.
- Inox 304 — thông dụng, chống ăn mòn tốt cho đa số môi trường.
- Inox 316 — thêm 2–3% Molypden, chống ăn mòn vượt trội trong môi trường có clorua (nước biển, hoá chất, thực phẩm mặn).
Tiêu chuẩn mặt bích nối ống
Ống thường nối với nhau và với thiết bị qua mặt bích. Cấp áp lực của mặt bích phải khớp giữa hai đầu nối:
- ANSI/ASME B16.5 (Mỹ) — cỡ NPS 1/2″–24″, cấp áp theo Class: 150, 300, 600, 900, 1500, 2500 (đơn vị lb/psi).
- EN/DIN (Châu Âu) — cấp áp theo PN: PN10, PN16, PN25, PN40… (bar).
- JIS (Nhật) — cấp áp theo K: 5K, 10K, 16K, 20K (kg/cm²).
Cấp áp càng cao thì mặt bích càng dày, nhiều bu-lông hơn. Khi thay thế hoặc ghép nối, cần đúng cả tiêu chuẩn, cỡ DN và cấp áp để lỗ bu-lông và mặt làm kín trùng khớp.
Chọn ống đúng chuẩn cho nhà máy
- Xác định môi chất (nước, hơi, hoá chất, vật liệu rời) và nhiệt độ – áp suất làm việc.
- Chọn vật liệu: thép cacbon cho kết cấu/áp lực vừa; inox 304/316 cho môi trường ăn mòn, thực phẩm, dược.
- Chọn DN theo lưu lượng và Schedule theo áp lực – ăn mòn dự phòng.
- Thống nhất một hệ tiêu chuẩn (ví dụ ASME) cho cả ống, phụ kiện và mặt bích để lắp lẫn được.
Câu hỏi thường gặp
DN50 và phi 60 có phải là một?
Đúng vậy. DN50 (NPS 2″) có đường kính ngoài thực tế 60,3 mm, nên thợ hay gọi là “ống phi 60”. Cách gọi theo phi là theo đường kính ngoài đo được, còn DN là cỡ danh nghĩa quy ước — xem cột Ø ngoài OD trong bảng để đối chiếu.
SCH40 và SCH80 khác nhau thế nào?
Cùng một cỡ ống, SCH80 có thành dày hơn SCH40 nên chịu áp cao hơn và nặng hơn. Ví dụ ống DN50: SCH40 dày 3,91 mm, SCH80 dày 5,54 mm (xem bảng ở trên).
Nên chọn inox 304 hay 316?
Với môi trường thông thường, 304 là đủ và kinh tế. Khi có clorua, nước biển, hoá chất mạnh hay yêu cầu vệ sinh thực phẩm cao thì nên dùng 316. Xem thêm bài chọn vật liệu chế tạo của chúng tôi.
3TTS – Giải pháp Kỹ thuật 3T nhận tư vấn, gia công và lắp đặt hệ ống, vít tải ống và kết cấu cơ khí theo đúng tiêu chuẩn ASTM/JIS/DIN mà dự án của bạn yêu cầu.